ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ သိပ္ပံပညာ (အပိုင်း-၆)

အခြေခံပတ်ဝန်းကျင်သိပ္ပံပညာအကြောင်း အပိုင်း ၁၊ ၂၊ ၃၊ ၄၊ ၅ တို့ကို အခြေခံစိုက်ပျိုး ရေးသိပ္ပံပညာ အမှတ်စဉ် ၆၊ ၆၂၊ ၇၀၊ ၂၄၆၊ ၂၄၇  တို့တွင် ရေးသားဆွေးနွေးခဲ့ပြီး ဖြစ်ပါ သည်။ တကယ်တော့ ဤဘာသာရပ်က အစားအစာသိပ္ပံ ဘာသာရပ်ကဲ့သို့ စိုက်ပျိုးရေး၊ မွေးမြူရေး၊ သစ်တော၊ အင်ဂျင်နီယာ၊ စီးပွားရေး၊ ပညာ ရေး၊ ကျန်းမာရေး၊ အစားအစာ၊ ဇီဝဗေဒ၊ ဝိဇ္ဇာသိပ္ပံဘာသာရပ် အားလုံးနှင့် သက်ဆိုင်ပါသည်။

ဆက်လက်ရေးသားဆွေးနွေးရလျှင် -

ရေအသုံးချမှု (Water Use)

သက်ရှိအားလုံးသည် ဇီဝဖြစ်စဉ်အတွက် ရေလိုအပ်ပါသည်။ လူသားများသည် စိုက်ပျိုး ရေး၊ အိမ်တွင်းသုံး၊ စက်မှုလုပ်ငန်းနှင့် အပန်းဖြေရေးဆိုင်ရာ ရည်ရွယ်ချက်များအတွက် ရေကို အသုံးပြုကြပါသည်။ ကျွန်ုပ်တို့၏ ရေလိုအပ်ချက်အများစုသည် ရေချိုနှင့် သက်ဆိုင် သော်လည်း ရေချိုသည် ကန့်သတ်ထားသော ပမာဏသာရှိပါသည် — စုစုပေါင်းရေ၏ ၃% သာဖြစ်ပြီး ပင်လယ်ရေများပြားမှုနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ဖြစ်ပါသည်။

ထို့အပြင် လူသားအခြေချနေထိုင်မှု ဗဟိုဌာနအများစုသည် ကမ်းရိုးတန်းများအနီးတွင် တည်ရှိကြပါသည်။ ထို့ကြောင့် ပင်လယ်ရေသည် သဘာဝရေချိုရင်းမြစ်များနှင့် ကပ်လျက် ရှိနေခြင်းကြောင့် ရေချိုလိုအပ်ချက်များကို ဖြည့်ဆည်းပေးရန် ပိုမိုစိန်ခေါ်မှုဖြစ်လာ ပါ သည်။

၁။ ရေချိုစနစ်များ (Fresh Water System)

(၁-က) မြေအောက်ရေ (Ground Water) – မိုးရွာသွန်းမှုနှင့် မြစ်၊ ချောင်းများမှ ရေသည် မြေဆီလွှာထဲသို့ စိမ့်ဝင်ပြီး ရေအောက်လွှာများ (ကျောက်၊ သဲ သို့မဟုတ် ကျောက်စရစ် များ အပါအဝင် အပေါက်ရှိ သော အနည်အနှစ်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်) တွင် စုပုံသွား ပါသည်။

• ရေအောက်လွှာ ပြန်လည်ဖြည့်တင်းရာ နေရာများ – ရေသည် မြေဆီလွှာထဲသို့ စိမ့်ဝင်ပြီး ရေအောက်လွှာကို ရေဖြင့် အဆက်မပြတ် “ပြန်လည်ဖြည့်တင်း” ပေးသော နေရာများ ဖြစ်ပါသည်။

• ရေသံသရာလည်ပတ်နှုန်းသည် နှေးကွေးနိုင်ပါသည်။ ရေအောက်လွှာများရှိ ရေသည် နှစ် ထောင်ပေါင်းများစွာ သက်တမ်းရှိနိုင်ပါသည်။

(၁-ခ) ရေချိုဂေဟစနစ်များ (Fresh Water Ecosystem)

• ကုန်းတွင်းရေထု လေ့လာရေးပညာ (Limnology) – ကုန်းတွင်းရေမျက်နှာပြင်များကို လေ့လာသော ပညာရပ်၊ အဓိကအားဖြင့် ရေချိုများကို လေ့လာသုတေသနပြုပါသည်၊

- ရေသေစနစ်များ (Lentic System) – မရွေ့လျားသော ရေများရှိပါသည်။ ဥပမာ - ကန်ကြီးများ (အကြီး) နှင့် ကန်ငယ်များ (အသေး)

- ရေရှင်စနစ်များ (Lotic System) – တက်ကြွစွာ စီးဆင်းနေသော ရေများရှိသည်။ ဥပမာ - မြစ်ကြီးများနှင့် ချောင်းများ

- ရေတိမ်စိုစွတ်မြေများ (Wetlands) – လယ်ကွင်းများနှင့် ရွှံ့နွံများ၊ ရေထွက်မှု မြင့်မား သော ဒေသများ

ရေချိုဂေဟစနစ်များသည် အပန်းဖြေငါးဖမ်းခြင်း (Recreational Fishing) စီးပွားရေးနှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာခရီးသွားလုပ်ငန်း (Ecotourism) ဆောင်ရွက်ရန် အတွက် အရေး ကြီးပါသည်။

(၁-ဂ) ရေချိုအသုံးချမှု (Fresh Water Use)

• စားသုံးမှု၊ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးအတွက်အသုံးချမှု (Consumptive Use) – ရေကို ရေ အောက်လွှာများနှင့် မျက်နှာပြင်ရေများမှ အသုံးပြုသော်လည်း ထိုအရင်းအမြစ်များထံ တိုက်ရိုက်ပြန်မရောက်ရှိပါ။ စိုက်ပျိုးရေးသွင်းရန်အတွက် ၇၀% အသုံးပြုမှု ပါဝင်ပြီး စက်မှုနှင့် လူနေအိမ်သုံးများက ကျန်ရှိသော ရာခိုင်နှုန်းကို အသုံးပြုပါသည်။

• စားသုံးမှုမဟုတ်သော အသုံးချမှု (Non-consumptive Use) – ရေကို ၎င်း၏ ရေအောက်လွှာ သို့မဟုတ် မျက်နှာပြင်ရေရင်းမြစ်မှ မဖယ်ရှားပါ သို့မဟုတ် ယာယီသာ ဖယ်ရှားပါသည်။ ဥပမာ - ရေအားလျှပ်စစ်ဆည်များ ပါဝင်သည်။

• ရေကြီးမှုထိန်းချုပ်ရေး (Flood Control) – မြို့ပြဒေသများ ရေကြီးမှုကို ရှောင်ရှားရန် ပုံမှန်အားဖြင့် ရေချိုအများအပြားကို လမ်းကြောင်းလွှဲပေးပါသည်။

(၁-ဃ) ရေချိုကုန်ခမ်းမှု (Freshwater Depletion)

- ရေ “ပမာဏ/အရေအတွက်” ရရှိမှု (Water Quantity Supply) – ကမ္ဘာ့ရေသုံးမှုနှုန်း အပေါ် အခြေခံ၍ ကျွန်ုပ်တို့သည် မြေအောက်ရေနှင့် မျက်နှာပြင်ရေ နှစ်မျိုးလုံးကို ကုန် ခမ်းစေနေပြီး ဒေသများစွာတွင် ရေကန့်သတ်ချက်များ (ပုံမှန်အားဖြင့် စိုက်ပျိုးရေးနှင့် လူနေအိမ်၊ ဆည်မြောင်းများ ပါဝင်သည်) ကို ကျင့်သုံးရန် လိုအပ်လာပါသည်။

- ရေ “အရည်အသွေး” ထောက်ပံ့မှု (Water Quality Supply) – ရေအောက်လွှာ ရေမျက် နှာပြင်များ ကျဆင်းလာသည်နှင့်အမျှ သတ္တုဓာတ်ပါဝင်မှုများ တိုးလာနိုင်ပြီး အထူးသဖြင့် ကမ်းရိုးတန်းများအနီးတွင် ဆားရေစိမ့်ဝင်မှု ဖြစ်ပေါ်နိုင်ပါသည်။ ထိုရေအောက်လွှာများမှ ရေကို စုပ်ထုတ်သော ရေတွင်းများသည် ရေအောက်လွှာများအပေါ် သက်ရောက်နေသော လေဟာနယ်ဖိအားကြောင့် ပြဿနာကို ပိုမိုဆိုးရွားစေနိုင်ပါသည်။

• ရေထောက်ပံ့မှု တိုးမြှင့်ခြင်း (Increasing Water Supply) – ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ရေစုစုပေါင်း ပမာဏသည် အခြေခံအားဖြင့် ကိန်းသေဖြစ်သော်လည်း ကျွန်ုပ်တို့၏ လိုအပ်ချက်များ သည် အဆက်မပြတ် တိုးလာနေပါသည်။ “အသုံးပြုနိုင်သော” ရေထောက်ပံ့မှုကို တိုးမြှင့် နိုင်သော နည်းဗျူဟာများစွာ ရှိပါသည်။

- အသုံးပြုမှုကို လျှော့ချခြင်း၊ အဓိကအားဖြင့် ထိရောက်သော ရေသွင်းစနစ်ကဲ့သို့သော ထိန်းသိမ်းရေးကျင့်စဉ်များမှတစ်ဆင့် (ဥပမာ၊ အစက်ချရေသွင်းစနစ်)၊ သီးနှံဆည်မြောင်း များ၏ရေသွင်းစနစ်၏ ၅၀% သည် စိမ့်ဝင်မှုနှင့် အငွေ့ပျံမှုကြောင့် ဆုံးရှုံးနေပါသည်။

- သမုဒ္ဒရာများတွင် ရေအများစု ရှိသော်လည်း ဆားပါဝင်မှု မြင့်မားခြင်းက ပင်လယ်ရေကို တိုက်ရိုက်အသုံးပြုမှုကို ကန့်သတ်ထားပါသည်။ ခြောက်သွေ့သော ဒေသများ သို့မဟုတ် ကျွန်းနိုင်ငံငယ်များစွာသည် လူဦးရေ၏ ရေလိုအပ်ချက်များကို ထိန်းသိမ်းနိုင်ရန် သောက် သုံးရန်အတွက် လိုအပ်သော ဆားများကို ဖယ်ရှားပေးသော ရေချိုချက်ခြင်း (ဆားဖယ် ရှားခြင်း) ဖြစ်စဉ်များကိုသာ အသုံးပြုနိုင်ပါသည်။ ၎င်းသည် အတော်အတန် ကုန်ကျစရိတ် များပြီး အထူးသဖြင့် မြေအောက်ရေ သို့မဟုတ် မျက်နှာပြင်ရေ ထောက်ပံ့မှု များပြားသော နိုင်ငံများအတွက် ဖြစ်ပါသည်။ သို့သော် ရေလိုအပ်ချက် တိုးလာသည်နှင့်အမျှ ဤဖြစ်စဉ် သည် ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်းတွင် ပိုမိုအသုံးများသော နည်းဗျူဟာ ဖြစ်လာနိုင်ပါသည်။

ပုံ-၁ ကမ္ဘာတစ်လွှား ပင်လယ်၊ သမုဒ္ဒရာမှရေချိုအသုံးပြုမှု

(က) ဂေဟစနစ်ဆိုင်ရာမှီခိုမှု (Ecological Dependency)

ကမ္ဘာမြေ၏ အသက် ဆက်ပေးသော စနစ်များ - လူသားများ ရှင်သန်ရပ်တည်နိုင် ရေး သည် ကမ္ဘာမြေ၏ ဇီဝအဝန်း (Biosphere) မှ ပံ့ပိုးပေးသော ဂေဟစနစ် ဝန်ဆောင်မှု ၄ မျိုးပေါ်တွင် လုံးဝမူတည်နေပါသည်-

(က-၁) ပံ့ပိုးပေးသော ဝန်ဆောင်မှုများ (Provisioning Services): ဂေဟစနစ်မှ တိုက်ရိုက်ရရှိသော ရုပ်ဝတ္ထုပစ္စည်းများ ဖြစ်ကြသည်။ (ဥပမာ - သောက်သုံးရေ၊ အစားအစာ၊ သစ်တောထွက်ပစ္စည်းများ၊ သဘာဝအမျှင်ဓာတ်များ၊ လောင်စာနှင့် ဆေးဘက်ဝင်အပင်များ)

(က-၂) ထိန်းညှိပေးသော ဝန်ဆောင်မှုများ (Regulating Services): သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင် ပြောင်းလဲမှုများကို ထိန်းညှိပေးသော စနစ်များ ဖြစ်ကြသည်။ (ဥပမာ - သစ်တောများနှင့် သမုဒ္ဒရာများက ကာဗွန်ကို စုပ်ယူ၍ ရာသီဥတုကို ထိန်းညှိပေးခြင်း၊ ရေကြီးရေလျှံမှုကို ထိန်းချုပ်ခြင်း၊ ရေထုသန့်စင်ပေးခြင်းနှင့် အင်းဆက်များမှ စိုက်ပျိုးသီးနှံများကို ဝတ်မှုန်ကူးပေးခြင်း)

(က-၃) အထောက်အကူပြု ဝန်ဆောင်မှုများ (Supporting Services): အသက်ဇီဝ အားလုံး ရှင်သန်ရန် လိုအပ်သည့် မရှိမဖြစ် သဘာဝဖြစ်စဉ်များ ဖြစ်ကြသည်။ (ဥပမာ - မြေဆီလွှာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၊ အာဟာရဓာတ် သံသရာလည်ခြင်း (နိုက်ထရိုဂျင်၊ ဖော့စဖော ရက်စ်၊ ကာဗွန်) နှင့် အလင်းမှီစုဖွဲ့ခြင်းဖြင့် အောက်ဆီဂျင် ထုတ်လုပ်ပေးခြင်း)

(က-၄) ယဉ်ကျေးမှုနှင့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဝန်ဆောင်မှုများ (Cultural Services): ရုပ်ဝတ္ထု မဟုတ်သော စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ၊ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု၊ ခန္ဓာကိုယ်ကျန်းမာရေးနှင့် ဗဟုသုတဆိုင်ရာ အကျိုးကျေးဇူးများ ဖြစ်ကြသည်။ (ဥပမာ - သဘာဝအခြေပြု ခရီးသွားလုပ်ငန်း၊ အပန်းဖြေခြင်း၊ သဘာဝအလှအပနှင့် တိုင်းရင်းသားမျိုးနွယ်များ၏ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ ယဉ်ကျေးမှု ဆက်နွှယ်မှုများ)

(ခ) လူသားနှင့်သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆက်ဆံရေး၏သမိုင်းကြောင်း

လူသားနှင့် သဘာဝတရား၏ ဆက်ဆံရေးသည် ခေတ်အဆက်ဆက် အောက်ပါအတိုင်း ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်-

(ခ-၁) အမဲလိုက်နှင့်သစ်သီးဝလံ၊ သီးနှံများရှာဖွေသောခေတ် (Hunter-Gatherer Era): လူသားများသည် သဘာဝတရား၏ ကန့်သတ်ချက်များအတိုင်း လိုက်လျောညီထွေ နေ ထိုင်ခဲ့ကြသည်။ သဘာဝသယံဇာတ သုံးစွဲမှုသည် အကန့်အသတ်ရှိပြီး ဂေဟစနစ်ပေါ် သက်ရောက်မှုမှာလည်း လိုအပ်သလို အမဲလိုက်ခြင်းနှင့် မီးကို အနည်းငယ် အသုံးပြုခြင်း မျှသာ ရှိခဲ့သည်။

(ခ-၂) စိုက်ပျိုးမွေးမြူတော်လှန်ရေး (Agricultural Revolution - ဘီစီ ၁၀,၀၀၀ ခန့်): စိုက်ပျိုးရေးသို့ ကူးပြောင်းလာခြင်းကြောင့် အမြဲတမ်း အခြေချနေထိုင်မှုများ၊ သစ်တောများ ခုတ်ထွင်ရှင်းလင်းခြင်း၊ တိရစ္ဆာန်များကို မွေးမြူခြင်းနှင့် ရေသွင်းစိုက်ပျိုးခြင်းတို့ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ အစားအစာ ပိုမိုထွက်ရှိစေရန် လူသားများသည် ဂေဟစနစ်များကို စနစ်တကျ စတင်ပြုပြင်ပြောင်းလဲခဲ့ကြသည်။

(ခ-၃) စက်မှု တော်လှန်ရေး (Industrial Revolution - ၁၈ နှင့် ၁၉ ရာစု): ရုပ်ကြွင်းလောင်စာများ (ကျောက်မီးသွေး၊ ရေနံ၊ သဘာဝဓာတ်ငွေ့) ကို သုံးစွဲလာခြင်း ကြောင့် လူသားတို့၏ စွမ်းအင်ထုတ်လုပ်မှုသည် သဘာဝစွမ်းအင် (နေရောင်ခြည်၊ ထင်း၊ ကျွဲနွား) အပေါ် မှီခိုနေရမှုမှ လွတ်မြောက်ခဲ့သည်။ ယင်းမှတစ်ဆင့် မြို့များ လျှင်မြန်စွာ ကြီးထွားလာခြင်း၊ စက်ရုံသုံး ကုန်ထုတ်လုပ်မှုများနှင့် သယံဇာတ ထုတ်ယူမှုများ တိုးတက် လာခဲ့သည်။

(ခ-၄) လူသားလွှမ်းမိုးသော ခေတ် (The Anthropocene): လူသားတို့၏ လှုပ်ရှားဆောင် ရွက်မှုများသည် ကမ္ဘာ့ရာသီဥတု၊ ဘူမိဗေဒနှင့် ဂေဟစနစ်များပေါ်တွင် အဓိက လွှမ်းမိုး ချုပ်ကိုင်ထားသော ခေတ်အဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ လက်ရှိတွင် လူသားတို့ ဖန်တီးထား သော ဒြပ်ထုပမာဏသည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ သက်ရှိအားလုံး၏ အလေးချိန်ထက်ပင် ပိုမိုများ ပြားနေပြီ ဖြစ်ပါသည်။

စာရေးသူ၏အတွေး

နိုင်ငံတကာတက္ကသိုလ်များတွင် ပတ်ဝန်းကျင်သိပ္ပံအထူးပြုဘာသာရပ် လေ့လာသင်ယူ၊ သုတေသနပြုမည်ဆိုလျှင် -

ဇီဝဗေဒ (Biology, Not Botany or Zoology ) (ရုက္ခဗေဒ၊ သတ္တဗေဒသီးခြားသင်ခြင်းက ဇီဝဗေဒ မဟုတ်ပါ)။

ဓာတုဗေဒ (Chemistry)၊

သင်္ချာ (Mathematics)၊

ပထဝီဝင် (Geography)၊

ဘူမိဗေဒ (Geology)၊

မြေဆီလွှာသိပ္ပံ (Soil Science)၊

ရူပဗေဒ (Physics)၊

ဂေဟဗေဒ (Ecology)၊

ရာသီဥတုပညာ (Climatology)၊

ဥပ‌ဒေပညာ (Law) တို့အပြင် အသုံးချသိပ္ပံဘာသာရပ် (Applied Sciences) များဖြစ် သော

စိုက်ပျိုးရေး (Agriculture)၊

မွေးမြူရေး (Animal Science)၊

သစ်တော (Forestry)၊

အဏ္ဏဝါသိပ္ပံ (Marine Science)၊

စီးပွားရေး (Economics)၊

အစားအစာနှင့်အဟာရသိပ္ပံ (Food and nutrition Science)၊

မိုးလေဝသပညာ (Meteorology) စသည်တို့ စုံလင်စွာ ရှိနေပြီးမှ နိုင်ငံလိုအပ်ချက်များကို စုပေါင်း ဖြည့်စည်း သုတေသနပြု အဖြေရှာပေးလျှက်ရှိနေပါသည်။

ထိုလိုအပ်ချက်များကိုဖြည့်စည်းပေးနိုင်သော အဆင့်မြင့်ပညာသင်တက္ကသိုလ်များတွင် ဘာသာစုံ သင်ယူနိုင်ပြီး ခရက်ဒစ်ယူနစ်စနစ် (Credit Unit System) ကျင့်သုံးကာ ဘာသာ စုံတွဲဖက်ယူနိုင်သော စနစ်ရှိမှသာ မိမိနိုင်ငံ ပြဿနာများကို အဖြေရှာပေးနိုင် မည်ဟုစာရေးသူထင်ပါသည်။

မှီငြမ်းစာအုပ်၊ စာတမ်းများ (References)

Wilson, E.O. (2001) The Diversity of Life. 2^nd Edi. Penguin Press. 432p.

ဆောင်းပါးရှင်ဆရာမှ အစိမ်းရောင်လမ်းဆော့ဝဲသို့ ပေးပို့ထားသော အစိမ်းရောင်လမ်း၏ မူပိုင်ဆောင်းပါးဖြစ်သဖြင့် ဆောင်းပါးများ၊ သတင်းများ ကူးယူဖော်ပြလိုပါက “အစိမ်းရောင်လမ်းမှ ကူးယူဖော်ပြပါသည်ဟု” ထည့်ပေးပါရန် မေတ္တာရပ်ခံအပ်ပါသည်။