ဟင်းသီးဟင်းရွက်သိပ္ပံပညာ အပိုင်း (၁) နှင့် (၂) ကို အခြေခံစိုက်ပျိုးရေးသိပ္ပံပညာ အမှတ် (၁၈၃၊ ၁၈၄) တို့တွင် ဖော်ပြခဲ့ပြီးဖြစ်ပါသည်။
ဟင်းသီးဟင်းရွက်များကိုအမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း (အဆက်) (Classificaion of Vegetable Crops - Continued)
(၂) အပင်အစိတ်အပိုင်းစားသုံးမှုအပေါ်မူတည်၍ အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း (Classification based on Plant-parts used)
(၂-က) အရွက်ကိုစားသုံးရသောဟင်းသီးဟင်းရွက်များ (Leaves) ဂေါ်ဖီထုတ်၊ ကိုက်လန်၊ ဆလပ်ရွက်၊ ဟင်းနုနွယ်၊ ဘူးရွက်၊ ဖရုံရွက်
(၂-ခ) ပန်းပွင့်/အဖူးကိုစားရသောဟင်းသီးဟင်းရွက်များ (Flower/Flower Bud) ပန်းမုံလာ၊ ပန်းမုံလာစိမ်း၊ ဂျူးဖူး၊
(၂-ဂ) ပင်စည်ကိုစားရသောဟင်းသီးဟင်းရွက်များ (Stem/Modified Stem) ကညွတ်၊ မျှစ်၊ ပိန်းဥ
(၂-ဃ) အသီးစိမ်း/အမှည့်ကိုစားရသောဟင်းသီးဟင်းရွက်များ (Unripe/Ripe Fruits) ဘူး၊ သခွား၊ ကျောက်ဖရုံ၊ ရွေဖရုံ၊ ခဝဲ၊ ခရမ်းချဉ်သီး၊ ခရမ်းသီး၊ ပဲသီး၊ ပဲတောင့်ရှည်၊ ရွေပဲ၊ ငရုတ်၊ ဒန့်သလွန်၊ ရုံးပဒီ၊
(၂-င) ထူးခြားရေသောက်မြစ်ကိုစားရသောဟင်းသီးဟင်းရွက်များ (Underground modifies tap root) မုံလာဥ၊ ခါကြက်ဥ
(၂-စ) ထူးခြားပင်စည်/မြေအောက်ပင်စည် - ကျူဗာ၊ ရိုက်ဇုံး၊ ဥထူး/ကွမ်း ကို စားရသော ဟင်းသီးဟင်းရွက်များ (Underground modified Stem – Tuber/Rhizome/Corm) အာလူး၊ ဝဥ၊ မြောက်ဥ၊ ဂျင်း နနွင်း
(၂-ဆ) ထူးကဲ ပင်စည်ကိုစားရသော ဟင်းသီးဟင်းရွက်များ (Bulbs) ကြက်သွန်နီ၊ ကြက်သွန်ဖြူ၊ ကြက်သွန်မြိတ်
(၂-ဇ) အစိမ်း/ရင့်မှဲ့/အခြောက် အစေ့ကိုစားရသော ဟင်းသီးဟင်းရွက်များ (Immature/ matured/dried seeds) စားတော်ပဲ၊ ပြောင်းဖူးစေ့၊ ပဲရာဇာ
(၃) ဟင်းသီးဟင်းရွက်စိုက်ပျိုးထုတ်လုပ်မှုအတွက် ရာသီဥတုနှင့်ပတ်ဝန်းကျင်၏ လွမ်းမိုးမှုများ
(3 – Influence of Climate and Environment on Vegetable production)
(၃-က) အပူချိန် (Temperature) အပူချိန်သည် အပင်များ၏အစာချက်လုပ်မှု (Photosynthesis)၊ ရေနှင့်အစာအဟာရဓာတ်စုတ်ယူမှု (Water and Nutrient Adsorption)၊ အပင်ရည်ငွေ့ပျံမှု (Transpiration)၊ ဓာတ်ငွေ့ဖလှယ်မှု/စွမ်းအင်ရရှိမှု (Respiration)၊ အင်ဇိုင်းလှုပ်ရှားမှု (Enzyme Activity) တို့ကိုလွမ်းမိုးသည်၊
အပင်များအတွက် ပတ်ဝန်းကျင်ရှိအပူချိန် အမျိုးမျိုး ကိုသိရှိရန်လိုအပ်ပါသည်။
(၃-က-၁) လေထုအတွင်းရှိအပူချိန် (Air Temperature) မိုးလေဝသတိုင်းထွာရေးကရိယာ များဖြင့် လွယ်ကူစွာတိုင်းထွာနိုင်ပါသည်၊ တစ်ချို့က (Atmospheric Temperature) ဟူ၍ ခေါ်ဆို၍အရွက်၏အပူချိန်(Leaf Temperature) နှင့်တိုက်ရိုက်ဆက်စပ်မှုရှိပါသည်၊ တဖန် နေ့ညအပူချိန် (Day and Night Temperature) ဟူ၍ ထပ်မံခွဲနိုင်ပါသေးသည်၊
အပူပိုင်းဒေသများတွင် စိုက်ပျိုးရန် သင့်တော်သော ဟင်းသီးဟင်းရွက်များ သည် မြင့်မား သောလေထုအပူချိန်နှင့် စိုထိုင်းမှုကို ခံနိုင်ရည်ရှိရပါမည်။ အောက်တွင် အပူပိုင်းသီးနှံ အချို့ ၏ အပူချိန်လိုအပ်ချက်များကို ဖော်ပြထားသည်။
၁။ ရုံးပတီသီး (Okra) အနိမ့်ဆုံးအပူချိန်: ၅၅°F (၁၃°C) အောက်တွင် ကြီးထွားမှု ရပ်တန့်သွားနိုင်သည်။ အကောင်းဆုံးကြီးထွားမှုအပူချိန်: ၇၅–၉၀°F (၂၄–၃၂°C)
အမြင့်ဆုံးခံနိုင်ရည်: ၉၅°F (၃၅°C) အထက်၌ သီးထွက်နှုန်းကျဆင်းနိုင်သည်။
မှတ်ချက်: ရုံးပတီသီးသည် အပူဒဏ်ကို ကောင်းစွာခံနိုင်သော်လည်း ၉၅°F (၃၅°C) အထက်၌ အရွက်များခြောက်ကာ အသီးထွက်နှုန်းကျဆင်းနိုင်ပါသည်။
၂။ ငရုတ်သီးအစပ် (Hot Peppers) အနိမ့်ဆုံးအပူချိန်: ၅၀°F (၁၀°C) အောက်တွင် ကြီးထွားမှုရပ်တန့်နိုင်သည်။ အကောင်းဆုံးကြီးထွားမှုအပူချိန်: ၇၀–၉၀°F (၂၁–၃၂°C)
အမြင့်ဆုံးခံနိုင်ရည်: ၉၅°F (၃၅°C) အထက်၌ အပွင့်များကြွေကျနိုင်သည်။
မှတ်ချက်: ငရုတ်သီးအစပ်များသည် အပူချိန်မြင့်မားမှုကို ခံနိုင်ရည်ရှိသော် လည်း ရေ/အစိုဓာတ်မရှိပါက အပွင့်ကြွေခြင်းနှင့် အသီးမတင်ခြင်းဖြစ်နိုင်သည်။
၃။ ခရမ်းချဉ်သီး (Tomato) အနိမ့်ဆုံးအပူချိန်: ၅၀°F (၁၀°C) အောက်တွင် ကြီးထွားမှုရပ်တန့်နိုင်သည်။ အကောင်းဆုံးကြီးထွားမှုအပူချိန်: ၇၀–၈၅°F (၂၁–၂၉°C)
အမြင့်ဆုံးခံနိုင်ရည်: ၉၅°F (၃၅°C) အထက်၌ အသီးမတင်နိုင်ခြင်း၊ အပွင့်ကြွေခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။ မှတ်ချက်: ခရမ်းချဉ်သည် အပူဒဏ်ကို မခံနိုင်သော် လည်း အရိပ် ပေးခြင်းနှင့် ရေလောင်းခြင်းဖြင့် အထွက်နှုန်းကို မြှင့်တင်နိုင်သည်။
၄။ သခွားသီး (Cucumber) အနိမ့်ဆုံးအပူချိန်: ၆၀°F (၁၆°C) အောက်တွင် ကြီးထွားမှုရပ်တန့်နိုင်သည်။ အကောင်းဆုံးကြီးထွားမှုအပူချိန်: ၇၅–၈၅°F (၂၄–၂၉°C)
အမြင့်ဆုံးခံနိုင်ရည်: ၉၅°F (၃၅°C) အထက်၌ အသီးအရည်အသွေးကျဆင်းနိုင်သည်။
မှတ်ချက်: သခွားသီးသည် စိုထိုင်းမှုမြင့်မားသော ရာသီဥတုကို နှစ်သက်ပြီး ရေများများ လိုအပ်သည်။
(သီးနှံတစ်မျိုးခြင်းအကြောင်း ရေးသားသည့်အခါ အသေးစိတ်ဆွေးနွေးပါမည်)
(၃-က-၂) မြေဆီလွှာ အပူချိန် (Soil Temperature) မြန်မာနိုင်ငံကဲ့သို့ ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများ အတွက် မြေဆီလွှာ အပူချိန်တိုင်းကိရိယာ နေရာတိုင်းမှာရရှိဘို့ အခက်အခဲရှိပါသည်၊ မြေဆီလွှာ အပူချိန်က မြေကြီးအတွင်း အနုဇီဝပိုးများကြီးထွားမှု (Microbial Growth)၊ အော်ဂဲနစ်ပစ္စည်းများ ဆွေးမြေ့မှု (Organic Matter Decay)၊ ဟင်းသီးဟင်းရွက်မျိုးစေ့များ အညောက်ပေါက်မှု (Vegetable seeds germination)၊ အမြစ်ကြီးထွားဖွံ့ဖြိုးမှု Root Development) နှင့် အမြစ်မှ ရေနှင့် အဟာရဓာတ် စုတ်ယူမှု (Water and Nutrients Absorption by Roots) ကို လွှမ်းမိုးသည်၊
(၃-ခ) အလင်းရောင် (Light) အရွေ့စွမ်းအင် (Kinetic Energy) တစ်မျိုးဖြစ်သော ဟင်း သီးဟင်းရွက်များ လိုအပ်သော အလင်းရောင်ကို နေရောင်ခြည်မှ ရရှိသည်၊ ၎င်း အပင်များ အတွက် အသင့်တော်ဆုံး အလင်းရောင်ပြင်းအား (Light Intensity) ကို မှန်ကန်စွာရရှိပါ က အထွက် (Yield) ကောင်းစွာရရှိပါလိမ့်မည် (ဟင်းသီးဟင်းရွက်များအတွက် အထွက်စံနှုန်း - HI - Harvest Index မှာ စားသုံး၊ ရောင်းချမှု အပေါ်မူတည်၍ အရွက်၊ အသီး၊ အပွင့်၊ ထူးကဲပင်စည်၊ အမြစ် စသည်တို့ ဖြစ်သည်)
ခရမ်း၊ ခရမ်းချဉ်၊ ဘူး၊ သခွား စသည့် အပူပိုင်းဟင်းသီးဟင်းရွက်များမှာ တစ်ရက် နေရောင်ချည် အနည်းဆုံး ၆-၈ နာရီအတွင်း လိုအပ်သည်။ နည်းပညာသဘောအရ ပျမ်းမျှ တစ်ရက် တစ်မီတာပတ်လည် ၂၀-၃၀ မော်လီကျူး (20-30 mol m-2 d-1 – DLI Daily Light Integral) လိုအပ်သည်၊
(၃-ဂ) နေ့တာတိုရှည်မှု (Day-length/Photoperiodism) ဟင်းသီးဟင်းရွက်များ အပါ အဝင် ပန်းပွင့်သော အပင်များ သည် နေ့တာတိုရှည်မှု ကိုမူတည်၍ ပန်းပွင့်ခြင်း၊ ပန်းမပွင့်ခြင်း ဖြစ်စေနိုင်ပါသည်။
(၃-ဂ-၁) နေ့တာရှည် (၁၂-နာရီထက်များအလင်းရောင်ရ) မှပန်းပွင့်သော ဟင်းသီး ဟင်းရွက်များ (Long-Day Vegetables)၊ ဥပမာ - အာလူး၊ ကြက်သွန်နီ၊ ဆလပ်၊ ဂေါ်ဖီထုတ်၊ ပန်းမုံလာ။
တစ်နည်းအားဖြင့် တစ်နေ့တာအလင်းရောင် ၁၂-၁၄ နာရီ ကြာကြာရမှ ပန်းပွင့်မှုဖြစ်စဉ် စတင်ပါသည်။
(၃-ဂ-၂) နေ့တာတို (၁၂-နာရီထက်နဲအလင်းရောင်ရ) မှပန်းပွင့်သော ဟင်းသီး ဟင်းရွက်များ (Short-Day Vegetables)၊ ဥပမာ - ကန်ဇွန်းဥ၊ ပဲစောင်းလျား
တစ်နည်းအားဖြင့် တစ်နေ့တာအလင်းရောင် ၈-၁၂ နာရီ နည်းနည်းရမှ ပန်းပွင့် မှု ဖြစ်စဉ် စတင်ပါသည်။
(၃-ဂ-၃) နေ့တာတို/ရှည်မှုနှင့် မဆိုင်ဘဲပန်းပွင့်သော ဟင်းသီး ဟင်းရွက်များ (Day Neutral Vegetables)၊ ဥပမာ - ခရမ်းချဉ်သီး၊ ခရမ်းသီး၊ ငရုတ်၊ ငရုတ်ချို၊ သခွား၊ ရုံးပတီ၊ ဟင်းနုနွယ်
တစ်နည်းအားဖြင့် တစ်နေ့တာအလင်းရောင် မည်မျှရှိသည်ဖြစ်စေ ကြီးထွားမှုပြည့်စုံပါက ပန်းပွင့်မှု ဖြစ်စဉ် စတင်ပါသည်။
ပုံ - ၁ နေ့တာတိုရှည်မှုကို တုံ့ပြန်သော ဟင်းသီးဟင်းရွက်များ
(၄) ဟင်းသီးဟင်းရွက်များအတွက်မြေဆီလွှာ (Soil for Vegetable Growing)
ဟင်းသီးဟင်းရွက်များအပါအဝင် အပင်များစိုက်ပျိုးပြုစုရန်နှင့် အထွက်နှုန်း ကောင်းမွန် ရန်အတွက် မြေဆီလွှာကောင်းရွေးချယ်ရန် အရေးကြီးပါသည်၊ မြေဆီလွှာ အမျိုးအစား/ အရွယ်အစား ၃-မျိုး (သဲ - ၀.၀၅-၂ မီလီမီတာ)၊ (နုံး - ၀.၀၀၂-၀.၀၅ မီလီမီတာ)၊ (မြေစေး <၀.၀၀၂ မီလီမီတာ) ခွဲခြားထားပြီး မြေချဉ်ငံဓာတ် (Soil pH) အနဲအများအပေါ်မူတည်ပြီး ဟင်းသီးဟင်းရွက်များသင့်တော်သော မြေချဉ်ငံ ရှိမှုကို သတိထားရပါမည်။
(၄-က) မြေချဉ်မှုကို ခံနိုင်ရေမရှိသော ဟင်းသီးဟင်းရွက်များ (Less Tolerant to Soil Acidity) ဥပမာ - ကညွတ်၊ ဂေါ်ဖီထုတ်၊ ပန်းမုံလာ
(၄-ခ) မြေချဉ်မှုကို ခံနိုင်ရေ အနည်းငယ်ရှိသော ဟင်းသီးဟင်းရွက်များ (Moderately Tolerant to Soil Acidity) ဥပမာ - ခါဂျက်၊ သခွား၊ ခရမ်းသီး၊ ငရုတ်၊ ရွေဖရုံ၊ ခရမ်းချဉ်
(၄-ဂ) မြေချဉ်မှုကို ခံနိုင်ရေရှိသော ဟင်းသီးဟင်းရွက်များ (Very Tolerant to Soil Acidity) ဥပမာ - အာလူး၊ ကန်ဇွန်းဥ၊ ဖရဲ၊
(၅) ဟင်းသီးဟင်းရွက်အပင်များအတွက် အာဟာရဓာတ်(Plant Nutrition for Vegetables)
အပင်အဟာရဓာတ်အကြောင်းကို သီးသန့်ဆောင်းပါးရေးသားပါဦးမည်၊ ဟင်းသီး ဟင်းရွက်များ အပင်အဟာရဓာတ် ချို့တဲ့မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်နိုင်သော ပုံသဏ္ဍာန်ကို ဆွေးနွေးကြည့်ရအောင်ပါ။
(၅-က) နိုက်ထရိုဂျင် ချို့တဲ့မှုလက္ခဏာများ (Nitrogen Deficiency Symptoms)
ခရမ်းချဉ်သီးတွင် အောက်ရွက်များဝါလာပြီး ခရမ်းရောင်ရွက်ကြောများ ဖြစ်ပေါ်လာပါသည်၊ အရွက်နုများ အဝါရောင်လိုက်လာပါသည် (Yellow lower leaves with purple veins and light green young leaves)
သခွားမျိုးရင်းအပင်များ (Family – Cucurbits) တွင် ပင်စည်မာကြောလာပြီး အရွက်များ စိမ်းဝါရောင်ပြောင်းသွားပါသည် (Stem hard and leaves yellowish green to yellow)
ကြက်သွန်တွင် တိုနှံ့နှံ့အစိမ်းဖျော့ရောင်အရွက်များ ထွက်လာပါသည်၊ (Stiff, upright, short and light green leaves)
ရုံပတီအရွက်များ အရောင်ဖျော့ကာ သေးပြီး တုတ်ချောင်းပုံဖြစ်လာပါသည် (Small, sickly and pale green leaves)
ပုံ - ၁ ဟင်းသီးဟင်းရွက်အချို့ နိုက်ထရိုဂျင်ချို့တဲ့ပုံလက္ခဏာ
(၅-ခ) ဖော့စဖောရပ်ချို့တဲ့မှုလက္ခဏာများ (Phosphorus Deficiency Symptoms)
မုံလာဥ၊ ခါဂျက်ဥတို့ အောက်ခြေအရွက်များတွင် အစိမ်းရင့်ရောင်အပေါ်တွင် ခရမ်းရောင် အစဉ်းများ ထွက်ပေါ်လာသည်၊ (Dark green leaves with purple coloration in lower surface)
အာလူးတွင် အရွက်များလိပ်လာပြီး အဖျားများခြောက်လာသည်၊ (Forward rolling of leaves with marginal scorch)
ခရမ်းချဉ် အရွက်များတွင် ခရမ်းရောင် အကွက်များပေါ်လာသည် (Olive-green leaves with purple coloration in the underface)
ဆလပ်ရွက်များ အရောင်မွဲလာသည်၊ (Dull green leaves with purple tinge in the lower surface)
ပုံ - ၂ ဟင်းသီးဟင်းရွက်အချို့ ဖော့စဖောရပ်ချို့တဲ့ပုံလက္ခဏာ
(၅-ဂ) ပိုတက်ဆီယမ်ချို့တဲ့မှု လက္ခဏာများ (Potassium Deficiency Symptoms)
ခရမ်းချဉ်သီး အရွက်များ သံချေးရောင်ဖြစ်လာသည်။ (Bronze or Greyish with green lowe leaves with tip necrosis)
ဂေါ်ဖီရွက်များ အဝါရောင်ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ (Yellowing of older leaves with browing in margin)
ပဲသီးရွက်များ အရွက်စင်းများ၊ အညိုပြောက်များ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ (Chlorotic leaflet with necrotic brown areas in margin)
ရုံးပတီရွက်များ အဝါရောင်ပြောင်းလာသည်။ (Young leaves brown-yellow followed by scorching)
ကြက်သွန် အောက်ခြေအရွက်များလိမ်တွန့်ကာ ခြောက်သွေ့လာသည်။ (Yellowing and drying of older leaves from tip)
ပုံ - ၃ ဟင်းသီးဟင်းရွက်အချို့ ပိုတက်ဆီယမ်ချို့တဲ့ပုံလက္ခဏာ
မှီငြမ်းစာအုပ်၊ စာတမ်းများ (References)
Bird, C. (2014) Fundamentals of Horticulture: Theory and practice. Cambridge University press. 464p.
Hazra, P. (2019) Vegetable Science and Technology. NIPA New India Publishing Agency
(ကျေးဇူးတင်လွှာ - ဤဆောင်းပါးအတွက် သိလိုသမျှဖြေကြားပေးပါသော စိုက်ပျိုးရေး တက္ကသိုလ်၊ ဒေါက်တာမင်းဇာနီအောင်၊ ပါမောက္ခ၊ ဥယျာဉ်သီးနှံပညာဌာန၊ ဒေါ်တင်လဲ့ လဲ့ထွေး၊ ကထိက၊ အပင်မျိုးမွေးမြူရေးနှင့်ဇီဝကမ္မဗေဒဌာန၊ မျှားနီမျိုးစေ့ကုမ္ပဏီမှ ၁၉၉၁-စိုက်ပျိုးရေးဘွဲ့ရ ဦးသိန်းထွန်း တို့အား ကျေးဇူးတင်စွာဖြင့် မှတ်တမ်းတင် အပ်ပါသည်)
ဆောင်းပါးရှင်ဆရာမှ အစိမ်းရောင်လမ်းဆော့ဝဲသို့ ပေးပို့ထားသော အစိမ်းရောင်လမ်း၏ မူပိုင်ဆောင်းပါးဖြစ်သဖြင့် ဆောင်းပါးများ၊ သတင်းများ ကူးယူဖော်ပြလိုပါက “အစိမ်းရောင်လမ်းမှ ကူးယူဖော်ပြပါသည်ဟု” ထည့်ပေးပါရန် မေတ္တာရပ်ခံအပ်ပါသည်။
ဗွေဆော်ဦး ကြော်ငြာ

Aqua ဘူစတာ

Aqua ကယ်လဆီယမ်
